Koray
New member
Sabırsız Kişiye Ne Denir? Sabırsızlığın Psikolojik ve Günlük Hayattaki Karşılığı
Birinin sırada beklerken sürekli saate bakması, internet sayfası birkaç saniye geç açıldığında sinirlenmesi ya da bir işin sonucunu hemen görmek istemesi size tanıdık geliyor mu? “Sabırsız” kelimesi günlük konuşmada oldukça sık kullanılıyor; ancak sabırsızlık yalnızca “beklemeyi sevmemek” anlamına gelmiyor. Bazen kişilik özelliği, bazen stresin sonucu, bazen de kişinin içinde bulunduğu koşullara verdiği doğal bir tepki olabiliyor.
Peki sabırsız kişiye ne denir? Günlük Türkçede “sabırsız”, “aceleci”, “tahammülsüz”, “tez canlı” veya bağlama göre “aceleci davranan kişi” denebilir. Fakat bu kelimelerin hepsi aynı anlama gelmez. Örneğin tez canlılık çoğu zaman hızlı hareket etmeyi anlatırken, tahammülsüzlük başkalarının yavaşlığına veya belirsizliğe karşı düşük toleransı ifade edebilir.
Bu ayrım önemli; çünkü sabırsızlığı tek bir karakter kusuru olarak değerlendirmek, davranışın arkasındaki nedenleri gözden kaçırmamıza yol açabilir.
Sabırsız Kişiye Hangi Kelimelerle Hitap Edilir?
Sabırsız bir kişi için kullanılabilecek kelime, davranışın niteliğine göre değişir:
Sabırsızlık Neden Ortaya Çıkar?
Psikolojide sabırsızlık çoğu zaman kişinin beklemenin maliyetini nasıl değerlendirdiğiyle ilişkilendirilebilir. Beklemek, zaman kaybı olarak algılandığında sabırsızlık artabilir. Örneğin acil bir e-postaya cevap bekleyen kişiyle hafta sonu bir restoran rezervasyonunu bekleyen kişinin sabır düzeyi aynı olmayabilir.
Ekonomi ve davranış bilimlerinde buna yakın bir konu gecikmiş ödül problemidir. İnsanlar çoğu durumda daha erken elde edilecek bir ödülü, daha büyük olsa bile daha geç elde edilecek ödüle tercih edebilir. Bu eğilim “temporal discounting” yani zaman içinde ödülün değerinin azalması şeklinde incelenir.
Bu nedenle sabırsızlığı yalnızca “karakter meselesi” olarak görmek eksik kalır. Kişinin zamanı nasıl değerlendirdiği, içinde bulunduğu stres, iş yükü, belirsizlik düzeyi ve beklenen sonucun önemi de davranışı değiştirebilir.
Örneğin yoğun çalışan bir kişinin “Toplantı tam saatinde başlayalım” demesi sabırsızlıktan ziyade zaman yönetimi hassasiyeti olabilir. Buna karşılık birkaç dakikalık gecikmede karşısındaki kişiye sürekli baskı yapmak farklı bir davranış örüntüsüne işaret eder.
Bilimsel Araştırmalar Sabırsızlık Hakkında Ne Söylüyor?
Sabırsızlığın sağlık ve davranışlarla ilişkisi konusunda özellikle A tipi davranış örüntüsü üzerine uzun yıllardır araştırmalar yürütülüyor. A tipi davranış örüntüsü tarihsel olarak rekabetçilik, zaman baskısı hissi, acelecilik ve düşmanlık gibi özelliklerle ilişkilendirilmiştir.
Ancak burada dikkat edilmesi gereken nokta, eski araştırmalardaki bütün ilişkilerin bugün aynı kesinlikle kabul edilmediğidir. Amerikan Kalp Derneği'nin yayımladığı bilimsel değerlendirmeler ve sonraki araştırmalar, kişilik özellikleri ile kalp-damar hastalıkları arasındaki ilişkinin tek bir “A tipi kişilik” etiketiyle açıklanamayacağını göstermiştir.
Dolayısıyla “Sabırsız insanlar kesinlikle kalp hastası olur” gibi bir cümle bilimsel açıdan doğru değildir.
Buna karşılık kronik stres, öfke ve düşmanlık gibi bazı psikolojik özelliklerin sağlık üzerinde olumsuz etkileri olabileceğine ilişkin araştırmalar bulunmaktadır. Buradaki temel çıkarım şudur: Ara sıra sabırsızlanmak ile sürekli stres ve öfke içinde yaşamak aynı şey değildir.
Bu ayrımı günlük tartışmalarda sık sık kaçırıyoruz.
Sabırsızlık Beyinde Nasıl Bir Süreçle İlişkili Olabilir?
Beklemek aslında oldukça karmaşık bir bilişsel süreçtir. İnsan, bir sonucun ne zaman geleceğini tahmin eder, mevcut koşulları değerlendirir ve alternatif davranışları karşılaştırır.
Örneğin market sırasında bekleyen bir kişi için iki seçenek vardır: sırada kalmak veya başka kasaya geçmek. Eğer diğer kasanın daha hızlı ilerleyeceğini düşünüyorsa yer değiştirmek mantıklı bir karar olabilir. Fakat sürekli sıra değiştirmek, beklenen kazançla gerçek kazanç arasındaki fark büyüdüğünde zaman kaybına bile neden olabilir.
Davranış ekonomisi açısından bakıldığında burada ilginç bir durum ortaya çıkar: Sabırsızlık bazen tamamen irrasyonel değildir.
Bir insan gerçekten zaman kaybediyor olabilir.
Sorun, beklemenin maliyetinin zihinde olduğundan çok daha büyük algılanmasıyla başlayabilir. Özellikle sürekli bildirim, hızlı internet, anında teslimat ve gerçek zamanlı iletişim çağında insanlar çok kısa gecikmeleri bile daha görünür biçimde yaşayabiliyor.
Bu nedenle günümüzde sabırsızlığı teknolojiden bağımsız düşünmek oldukça zor.
Erkekler ve Kadınlar Sabırsızlığı Farklı mı Yaşıyor?
Bu konuya toplumsal cinsiyet açısından bakarken “erkekler böyledir, kadınlar şöyledir” şeklinde kesin hükümler vermek doğru olmaz. Bireysel farklılıklar, yaş, kültür, meslek, eğitim, kişilik ve yaşam koşulları çoğu zaman cinsiyetten daha açıklayıcı olabilir.
Bununla birlikte toplumsal rollerin sabırsızlığın nasıl ifade edildiğini etkileyebileceği tartışılabilir.
Erkeklerden geleneksel olarak hızlı karar verme, işi sonuçlandırma ve sorun çözme beklentisi daha fazla olabilir. Bu nedenle bir erkeğin “Bir an önce bitirelim” yaklaşımı bazen pratiklik veya sonuç odaklılık şeklinde yorumlanabilir.
Kadınların ise özellikle aile, bakım, ilişkiler ve sosyal iletişim bağlamında karşı tarafın duygusal tepkilerini daha fazla hesaba katmaları beklenebilir. Böyle bir ortamda sabırsızlık, “Bu durum beni yoruyor” veya “Karşımdaki insanın ne hissettiğini de düşünmeliyim” gibi sosyal ve duygusal değerlendirmelerle birlikte ortaya çıkabilir.
Fakat bunlar biyolojik olarak bütün erkeklerin veya kadınların farklı olduğu anlamına gelmez.
Asıl ilginç soru şudur: Aynı davranışı erkek yaptığında “kararlı”, kadın yaptığında “sabırsız” olarak değerlendirme ihtimalimiz var mı?
Bu soru yalnızca psikolojiyle değil, sosyoloji ve örgütsel davranış araştırmalarıyla da ilişkilidir. İş yerlerinde aynı iletişim tarzının farklı kişiler tarafından farklı biçimde yorumlanabilmesi, davranışın kendisi kadar gözlemcinin beklentilerinin de önemli olduğunu gösterir.
Gerçek Hayattan Bir Sabırsızlık Örneği: Trafik ve Bekleme Süresi
Sabırsızlığı anlamanın en kolay yollarından biri trafiktir.
Bir sürücü kırmızı ışığın birkaç saniye daha uzun sürdüğünü düşündüğünde huzursuz olabilir. Önündeki araç hareket eder etmez hızlanmak isteyebilir. Başka bir sürücü ise aynı gecikmeyi normal kabul edebilir.
Birinin sırada beklerken sürekli saate bakması, internet sayfası birkaç saniye geç açıldığında sinirlenmesi ya da bir işin sonucunu hemen görmek istemesi size tanıdık geliyor mu? “Sabırsız” kelimesi günlük konuşmada oldukça sık kullanılıyor; ancak sabırsızlık yalnızca “beklemeyi sevmemek” anlamına gelmiyor. Bazen kişilik özelliği, bazen stresin sonucu, bazen de kişinin içinde bulunduğu koşullara verdiği doğal bir tepki olabiliyor.
Peki sabırsız kişiye ne denir? Günlük Türkçede “sabırsız”, “aceleci”, “tahammülsüz”, “tez canlı” veya bağlama göre “aceleci davranan kişi” denebilir. Fakat bu kelimelerin hepsi aynı anlama gelmez. Örneğin tez canlılık çoğu zaman hızlı hareket etmeyi anlatırken, tahammülsüzlük başkalarının yavaşlığına veya belirsizliğe karşı düşük toleransı ifade edebilir.
Bu ayrım önemli; çünkü sabırsızlığı tek bir karakter kusuru olarak değerlendirmek, davranışın arkasındaki nedenleri gözden kaçırmamıza yol açabilir.
Sabırsız Kişiye Hangi Kelimelerle Hitap Edilir?
Sabırsız bir kişi için kullanılabilecek kelime, davranışın niteliğine göre değişir:
[]Sabırsız: Beklemeye veya sonucun ortaya çıkmasına tahammülü düşük kişi.
[]Aceleci: Bir işi hızlıca yapmaya veya sonuca çabuk ulaşmaya çalışan kişi.
[]Tez canlı: Hızlı hareket eden, enerjik ve çabuk davranan kişi.
[]Tahammülsüz: Gecikme, engellenme veya başkalarının davranışları karşısında kolayca gerilen kişi.
[]Pürtelaş: Telaşlı, aceleci davranan kişi.
[]Dürtüsel: Özellikle psikoloji bağlamında, sonuçlarını yeterince değerlendirmeden hızlı tepki verme eğilimi gösteren kişi.
Sabırsızlık Neden Ortaya Çıkar?
Psikolojide sabırsızlık çoğu zaman kişinin beklemenin maliyetini nasıl değerlendirdiğiyle ilişkilendirilebilir. Beklemek, zaman kaybı olarak algılandığında sabırsızlık artabilir. Örneğin acil bir e-postaya cevap bekleyen kişiyle hafta sonu bir restoran rezervasyonunu bekleyen kişinin sabır düzeyi aynı olmayabilir.
Ekonomi ve davranış bilimlerinde buna yakın bir konu gecikmiş ödül problemidir. İnsanlar çoğu durumda daha erken elde edilecek bir ödülü, daha büyük olsa bile daha geç elde edilecek ödüle tercih edebilir. Bu eğilim “temporal discounting” yani zaman içinde ödülün değerinin azalması şeklinde incelenir.
Bu nedenle sabırsızlığı yalnızca “karakter meselesi” olarak görmek eksik kalır. Kişinin zamanı nasıl değerlendirdiği, içinde bulunduğu stres, iş yükü, belirsizlik düzeyi ve beklenen sonucun önemi de davranışı değiştirebilir.
Örneğin yoğun çalışan bir kişinin “Toplantı tam saatinde başlayalım” demesi sabırsızlıktan ziyade zaman yönetimi hassasiyeti olabilir. Buna karşılık birkaç dakikalık gecikmede karşısındaki kişiye sürekli baskı yapmak farklı bir davranış örüntüsüne işaret eder.
Bilimsel Araştırmalar Sabırsızlık Hakkında Ne Söylüyor?
Sabırsızlığın sağlık ve davranışlarla ilişkisi konusunda özellikle A tipi davranış örüntüsü üzerine uzun yıllardır araştırmalar yürütülüyor. A tipi davranış örüntüsü tarihsel olarak rekabetçilik, zaman baskısı hissi, acelecilik ve düşmanlık gibi özelliklerle ilişkilendirilmiştir.
Ancak burada dikkat edilmesi gereken nokta, eski araştırmalardaki bütün ilişkilerin bugün aynı kesinlikle kabul edilmediğidir. Amerikan Kalp Derneği'nin yayımladığı bilimsel değerlendirmeler ve sonraki araştırmalar, kişilik özellikleri ile kalp-damar hastalıkları arasındaki ilişkinin tek bir “A tipi kişilik” etiketiyle açıklanamayacağını göstermiştir.
Dolayısıyla “Sabırsız insanlar kesinlikle kalp hastası olur” gibi bir cümle bilimsel açıdan doğru değildir.
Buna karşılık kronik stres, öfke ve düşmanlık gibi bazı psikolojik özelliklerin sağlık üzerinde olumsuz etkileri olabileceğine ilişkin araştırmalar bulunmaktadır. Buradaki temel çıkarım şudur: Ara sıra sabırsızlanmak ile sürekli stres ve öfke içinde yaşamak aynı şey değildir.
Bu ayrımı günlük tartışmalarda sık sık kaçırıyoruz.
Sabırsızlık Beyinde Nasıl Bir Süreçle İlişkili Olabilir?
Beklemek aslında oldukça karmaşık bir bilişsel süreçtir. İnsan, bir sonucun ne zaman geleceğini tahmin eder, mevcut koşulları değerlendirir ve alternatif davranışları karşılaştırır.
Örneğin market sırasında bekleyen bir kişi için iki seçenek vardır: sırada kalmak veya başka kasaya geçmek. Eğer diğer kasanın daha hızlı ilerleyeceğini düşünüyorsa yer değiştirmek mantıklı bir karar olabilir. Fakat sürekli sıra değiştirmek, beklenen kazançla gerçek kazanç arasındaki fark büyüdüğünde zaman kaybına bile neden olabilir.
Davranış ekonomisi açısından bakıldığında burada ilginç bir durum ortaya çıkar: Sabırsızlık bazen tamamen irrasyonel değildir.
Bir insan gerçekten zaman kaybediyor olabilir.
Sorun, beklemenin maliyetinin zihinde olduğundan çok daha büyük algılanmasıyla başlayabilir. Özellikle sürekli bildirim, hızlı internet, anında teslimat ve gerçek zamanlı iletişim çağında insanlar çok kısa gecikmeleri bile daha görünür biçimde yaşayabiliyor.
Bu nedenle günümüzde sabırsızlığı teknolojiden bağımsız düşünmek oldukça zor.
Erkekler ve Kadınlar Sabırsızlığı Farklı mı Yaşıyor?
Bu konuya toplumsal cinsiyet açısından bakarken “erkekler böyledir, kadınlar şöyledir” şeklinde kesin hükümler vermek doğru olmaz. Bireysel farklılıklar, yaş, kültür, meslek, eğitim, kişilik ve yaşam koşulları çoğu zaman cinsiyetten daha açıklayıcı olabilir.
Bununla birlikte toplumsal rollerin sabırsızlığın nasıl ifade edildiğini etkileyebileceği tartışılabilir.
Erkeklerden geleneksel olarak hızlı karar verme, işi sonuçlandırma ve sorun çözme beklentisi daha fazla olabilir. Bu nedenle bir erkeğin “Bir an önce bitirelim” yaklaşımı bazen pratiklik veya sonuç odaklılık şeklinde yorumlanabilir.
Kadınların ise özellikle aile, bakım, ilişkiler ve sosyal iletişim bağlamında karşı tarafın duygusal tepkilerini daha fazla hesaba katmaları beklenebilir. Böyle bir ortamda sabırsızlık, “Bu durum beni yoruyor” veya “Karşımdaki insanın ne hissettiğini de düşünmeliyim” gibi sosyal ve duygusal değerlendirmelerle birlikte ortaya çıkabilir.
Fakat bunlar biyolojik olarak bütün erkeklerin veya kadınların farklı olduğu anlamına gelmez.
Asıl ilginç soru şudur: Aynı davranışı erkek yaptığında “kararlı”, kadın yaptığında “sabırsız” olarak değerlendirme ihtimalimiz var mı?
Bu soru yalnızca psikolojiyle değil, sosyoloji ve örgütsel davranış araştırmalarıyla da ilişkilidir. İş yerlerinde aynı iletişim tarzının farklı kişiler tarafından farklı biçimde yorumlanabilmesi, davranışın kendisi kadar gözlemcinin beklentilerinin de önemli olduğunu gösterir.
Gerçek Hayattan Bir Sabırsızlık Örneği: Trafik ve Bekleme Süresi
Sabırsızlığı anlamanın en kolay yollarından biri trafiktir.
Bir sürücü kırmızı ışığın birkaç saniye daha uzun sürdüğünü düşündüğünde huzursuz olabilir. Önündeki araç hareket eder etmez hızlanmak isteyebilir. Başka bir sürücü ise aynı gecikmeyi normal kabul edebilir.