Koray
New member
Pink Pembe mi? Renklerin Toplumsal Cinsiyet, Irk ve Sınıfla İlişkisi
Pink gerçekten sadece pembe mi?
Bazen çok sıradan görünen bir şeyin aslında ne kadar fazla anlam taşıdığını fark etmek insanı şaşırtıyor. Pembe bir tişört, pembe bir oyuncak, pembe bir kalem ya da pembe bir çocuk odası… İlk bakışta bunların yalnızca renk tercihi olduğunu düşünebiliriz. Fakat “pembe kızlar içindir” cümlesinin nereden geldiğini sorguladığımızda karşımıza yalnızca estetik bir tercih değil; toplumsal cinsiyet, tüketim kültürü, sınıf, ırk, beden algısı ve sosyal normlarla örülmüş oldukça geniş bir alan çıkıyor.
Üstelik mesele “kadınlar pembeyi sever mi?” sorusundan ibaret değil. Daha önemli soru şu: Bir rengin kadınlıkla ilişkilendirilmesi bize kadınlık hakkında ne söylüyor ve bu ilişki çocukların, kadınların ve erkeklerin davranışlarını nasıl etkiliyor?
Burada özellikle dikkat edilmesi gereken nokta, kadınların veya erkeklerin tek tip deneyimlere sahip olmadığıdır. Her kadın pembeyi sevmez, her erkek pembeden rahatsız olmaz. Dahası, toplumsal cinsiyet deneyimi sınıf, ırk, kültür, yaş, cinsel yönelim, beden ve ekonomik koşullarla kesişebilir. Dolayısıyla pembeyi konuşurken aslında “kadınlık” fikrinin toplum tarafından nasıl üretildiğini konuşuyoruz.
Pembe doğuştan kadınlara ait bir renk değil
“Pembe kız rengidir” düşüncesi o kadar yaygın ki sanki doğanın değişmez bir kuralıymış gibi algılanabiliyor. Oysa tarih bunun böyle olmadığını gösteriyor.
Smithsonian'ın aktardığı tarihsel araştırmalara göre 19. yüzyılda çocukların kıyafetleri bugünkü kadar kesin biçimde cinsiyetlendirilmiş değildi. Hatta çocuklar uzun süre beyaz kıyafetler giyiyor, pembe ve mavi de farklı dönemlerde farklı cinsiyetlerle ilişkilendirilebiliyordu. 20. yüzyılın ilk yarısında ABD'deki mağazaların bile pembe ve mavinin hangi cinsiyet için uygun olduğu konusunda ortak bir görüşü yoktu. Pembe-mavi ayrımının bugünkü güçlü biçimine özellikle 20. yüzyılın ortalarından itibaren yaklaştığı görülüyor.
Bu tarihsel bilgi önemli çünkü bize basit bir şey hatırlatıyor: Toplumsal anlamlar değişebilir.
Bir dönemde erkek çocuk için uygun görülen bir renk başka bir dönemde kız çocuğunun rengi haline gelebiliyorsa, ortada biyolojik bir zorunluluktan çok kültürel bir anlamlandırma süreci vardır.
2021'de Child Development dergisinde yayımlanan çok kültürlü bir araştırma bu konuda özellikle dikkat çekici. Peru, Vanuatu ve Kongo Cumhuriyeti'ndeki bazı küçük ölçekli toplumlarda yaşayan çocuklarla Avustralya'daki küresel bir kentte yaşayan çocukların pembe tercihlerinin karşılaştırıldığı çalışmada, küresel kültürle daha az temas eden üç toplumda kız ve erkek çocuklar arasında pembeye yönelik anlamlı bir cinsiyet farkı bulunmadı. Avustralya'daki kent çocuklarında ise kızların pembeyi daha fazla tercih ettiği görüldü. Araştırmacılar bu bulguları pembe-kadınlık ilişkisinin kültürel niteliğine işaret eden kanıtlar olarak değerlendirdi.
Bu, “biyolojinin hiçbir etkisi yoktur” demek değildir. İnsan davranışları genellikle biyoloji ile çevrenin karmaşık etkileşiminden oluşur. Fakat pembe rengin kızlara “doğal olarak” ait olduğu iddiasını zayıflatan güçlü bir kültürel kanıt söz konusudur.
Çocuklara pembe öğretiliyor mu?
Burada çocukların dünyasına bakmak gerekiyor.
Bir çocuk dünyaya geldiğinde odasının rengi, kıyafeti, oyuncağı ve hatta doğum günü ürünleri üzerinden sürekli olarak “kız” veya “erkek” mesajlarıyla karşılaşabiliyor. Pembe elbise, pembe çanta, prenses figürleri ve makyaj setleri bir tarafta; mavi arabalar, askerler, robotlar ve spor ürünleri diğer tarafta konumlandırılabiliyor.
Bu durum yalnızca çocuğa “hangi rengi sevmesi gerektiğini” söylemiyor. Aynı zamanda hangi davranışların kendisine uygun olduğu konusunda da ipuçları veriyor.
Örneğin pembe ürünlerin çoğunlukla güzellik, bakım, zarafet, sevimlilik ve romantizmle ilişkilendirilmesi; erkek çocuk ürünlerinin ise macera, güç, rekabet, teknoloji ve hareketlilik üzerinden pazarlanması tesadüfi değildir.
2014 yılında yapılan bir araştırmada okul öncesi çocuklara farklı oyuncaklar ve renk kombinasyonları sunuldu. Araştırmacılar, renk ve “kızlar için/erkekler için” biçimindeki etiketlerin çocukların oyuncaklara yönelik ilgisini etkileyebildiğini gösterdi. Özellikle kız çocuklarının yeni oyuncaklara yönelik ilgilerinde renk ve cinsiyet etiketlerinin etkisi gözlemlendi.
Daha erken yaşlara ilişkin araştırmalar da benzer biçimde düşündürücü. 2011 tarihli bir çalışmada 7 aylık ile 5 yaş arasındaki çocuklar incelendiğinde, yaklaşık 2 yaşından itibaren kız çocuklarının pembeye ilgisinin arttığı, erkek çocuklarının ise pembeden uzaklaşmaya başladığı bulundu.
Burada sorulması gereken soru “Kız çocukları pembeyi seviyor mu?” değil, biraz daha derin bir soru:
Çocuklar neyi gerçekten kendileri seçiyor, neyi seçmeleri gerektiğini çevreden öğreniyor?
Kadınlık yalnızca bir renk değil, bir toplumsal beklentiler bütünü
Pembe, kadınlıkla ilişkilendirildiğinde yalnızca görsel bir işaret haline gelmiyor. Kadınlıkla ilgili daha geniş beklentilerin de sembolü olabiliyor.
Kadından “bakımlı” olması bekleniyor. Güzel görünmesi, genç kalması, bedenine dikkat etmesi, nazik olması, duygusal olması, ama aynı zamanda gerektiğinde profesyonel ve güçlü görünmesi isteniyor. Bir başka ifadeyle kadınlardan birbirleriyle zaman zaman çelişen beklentileri aynı anda karşılamaları beklenebiliyor.
Bu nedenle bazı kadınlar pembeyi sevmediğinde bunu sadece estetik bir tercih olarak değil, toplumsal bir baskıya karşı mesafe koyma biçimi olarak da deneyimleyebiliyor. Özellikle çocuklukta “pembe = kızlık” mesajıyla büyümüş bir kadın için pembeyi reddetmek, “Ben diğer kızlar gibi değilim” duygusuyla birleşebiliyor.
Fakat burada ters yönde bir genelleme yapmak da doğru olmaz. Pembe seven bir kadının bunu sevmesi onun daha geleneksel veya daha az özgür olduğu anlamına gelmez. Feminist olmakla pembe giymek arasında zorunlu bir çelişki yoktur.
Asıl mesele rengin kendisi değil, rengin bir zorunluluğa dönüşmesidir.
Bir kadın pembeyi özgürce seçebiliyorsa mesele yoktur. Ama pembe giymediğinde “kadınsı değil”, pembe giydiğinde “fazla kadınsı” olarak yargılanıyorsa sorun rengin kendisinden çok toplumsal normdadır.
“Pembe vergi” bize rengin ekonomisini de gösteriyor
Pembe meselesinin sınıfla bağlantısı en açık biçimde tüketim ekonomisinde görülüyor.
“Pembe vergi” kavramı, kadınlara yönelik ürünlerin erkeklere yönelik benzer ürünlerden daha pahalı olabildiği durumları tanımlamak için kullanılıyor. Ancak burada dikkatli olmak gerekiyor: Her kadın ürününün daha pahalı olduğunu veya her fiyat farkının cinsiyet ayrımcılığından kaynaklandığını söylemek bilimsel açıdan doğru değil.
Nitekim 2023'te Marketing Science kapsamında yayımlanan bir araştırma, kişisel bakım ürünlerinde kadınlara yönelik ürünlerin bazı kategorilerde daha pahalı, bazı kategorilerde ise daha ucuz olduğunu ortaya koydu. Araştırmacılar, ürünleri mümkün olduğunca karşılaştırılabilir hale getirdiğinde de fiyat farklarının her kategoride kadınların aleyhine olmadığını belirtti.
Buna karşılık Türkiye'deki 300 ürün üzerine yapılan 2022 tarihli bir araştırmada, incelenen 21 kategorinin 17'sinde kadınlara yönelik ürünlerin daha pahalı olduğu ve ortalama fiyat farkının yüzde 7,4 olduğu bildirildi. Bu bulgu bütün piyasa için genellenemez; ancak Türkiye'de cinsiyetlendirilmiş fiyatlandırma tartışmasının araştırılmaya değer olduğunu gösteriyor.
Daha yeni bir 2026 araştırması da tüketici ürünlerinde kadınlara yönelik ürünlerde ortalama fiyat farkı bulunduğunu, ancak bu farkın yalnızca doğrudan “kadın olduğun için daha fazla ücret alınıyor” biçiminde açıklanamayacağını; ürün farklılaştırmasının ve tüketici talebinin de önemli olduğunu ortaya koyuyor.
Dolayısıyla “pembe” burada ekonomik bir kategoriye dönüşüyor.
Bir ürün yalnızca rengini değiştirerek farklı bir tüketici grubuna satılıyorsa ve bunun sonucunda fiyatı, işlevsel farkla açıklanamayacak ölçüde değişiyorsa, tüketici olarak şu soruyu sormak oldukça makul:
Ürünü gerçekten farklılaştıran şey nedir, yoksa bize farklı bir kimlik mi satılıyor?
Sınıf meselesi neden önemli?
Toplumsal cinsiyet normlarının herkesi aynı şekilde etkilemediğini anlamak için sınıf faktörünü de hesaba katmak gerekiyor.
Bir orta sınıf ailenin çocuğuna “pembe mi mavi mi?” seçeneği sunması ile ekonomik olarak zorlanan bir ailenin çocuğunun deneyimi aynı olmayabilir. Bir aile için cinsiyet temalı dekorasyon, farklı kıyafetler ve oyuncaklar tüketim tercihi iken başka bir aile için bunlar gereksiz masraf olabilir.
Üstelik “iyi annelik” veya “iyi babalık” da sınıfsal olarak farklı biçimlerde tanımlanabiliyor. Çocuğuna son moda pembe ürünler almak bazı sosyal çevrelerde özenli ebeveynliğin göstergesi olarak görülebilirken, başka bir aile için dayanıklı ve uygun fiyatlı bir kıyafet almak çok daha gerçekçi bir tercih olabilir.
Burada tüketim kültürü ile toplumsal cinsiyet birbirini besleyebiliyor. Çocuk “kız” olarak tanımlandığında yalnızca bir renk değil; kıyafet, oda dekorasyonu, oyuncak, aksesuar, bakım ürünü ve daha pek çok tüketim nesnesi de bu kimliğe göre yeniden paketlenebiliyor. Smithsonian'ın tarihsel incelemesi de özellikle 1980'lerden itibaren bebek ürünlerinin cinsiyetlendirilmesinin tüketim kültürüyle daha güçlü biçimde birleştiğine dikkat çekiyor.
Bu nedenle sınıf perspektifi bize şu soruyu sorduruyor:
Pink gerçekten sadece pembe mi?
Bazen çok sıradan görünen bir şeyin aslında ne kadar fazla anlam taşıdığını fark etmek insanı şaşırtıyor. Pembe bir tişört, pembe bir oyuncak, pembe bir kalem ya da pembe bir çocuk odası… İlk bakışta bunların yalnızca renk tercihi olduğunu düşünebiliriz. Fakat “pembe kızlar içindir” cümlesinin nereden geldiğini sorguladığımızda karşımıza yalnızca estetik bir tercih değil; toplumsal cinsiyet, tüketim kültürü, sınıf, ırk, beden algısı ve sosyal normlarla örülmüş oldukça geniş bir alan çıkıyor.
Üstelik mesele “kadınlar pembeyi sever mi?” sorusundan ibaret değil. Daha önemli soru şu: Bir rengin kadınlıkla ilişkilendirilmesi bize kadınlık hakkında ne söylüyor ve bu ilişki çocukların, kadınların ve erkeklerin davranışlarını nasıl etkiliyor?
Burada özellikle dikkat edilmesi gereken nokta, kadınların veya erkeklerin tek tip deneyimlere sahip olmadığıdır. Her kadın pembeyi sevmez, her erkek pembeden rahatsız olmaz. Dahası, toplumsal cinsiyet deneyimi sınıf, ırk, kültür, yaş, cinsel yönelim, beden ve ekonomik koşullarla kesişebilir. Dolayısıyla pembeyi konuşurken aslında “kadınlık” fikrinin toplum tarafından nasıl üretildiğini konuşuyoruz.
Pembe doğuştan kadınlara ait bir renk değil
“Pembe kız rengidir” düşüncesi o kadar yaygın ki sanki doğanın değişmez bir kuralıymış gibi algılanabiliyor. Oysa tarih bunun böyle olmadığını gösteriyor.
Smithsonian'ın aktardığı tarihsel araştırmalara göre 19. yüzyılda çocukların kıyafetleri bugünkü kadar kesin biçimde cinsiyetlendirilmiş değildi. Hatta çocuklar uzun süre beyaz kıyafetler giyiyor, pembe ve mavi de farklı dönemlerde farklı cinsiyetlerle ilişkilendirilebiliyordu. 20. yüzyılın ilk yarısında ABD'deki mağazaların bile pembe ve mavinin hangi cinsiyet için uygun olduğu konusunda ortak bir görüşü yoktu. Pembe-mavi ayrımının bugünkü güçlü biçimine özellikle 20. yüzyılın ortalarından itibaren yaklaştığı görülüyor.
Bu tarihsel bilgi önemli çünkü bize basit bir şey hatırlatıyor: Toplumsal anlamlar değişebilir.
Bir dönemde erkek çocuk için uygun görülen bir renk başka bir dönemde kız çocuğunun rengi haline gelebiliyorsa, ortada biyolojik bir zorunluluktan çok kültürel bir anlamlandırma süreci vardır.
2021'de Child Development dergisinde yayımlanan çok kültürlü bir araştırma bu konuda özellikle dikkat çekici. Peru, Vanuatu ve Kongo Cumhuriyeti'ndeki bazı küçük ölçekli toplumlarda yaşayan çocuklarla Avustralya'daki küresel bir kentte yaşayan çocukların pembe tercihlerinin karşılaştırıldığı çalışmada, küresel kültürle daha az temas eden üç toplumda kız ve erkek çocuklar arasında pembeye yönelik anlamlı bir cinsiyet farkı bulunmadı. Avustralya'daki kent çocuklarında ise kızların pembeyi daha fazla tercih ettiği görüldü. Araştırmacılar bu bulguları pembe-kadınlık ilişkisinin kültürel niteliğine işaret eden kanıtlar olarak değerlendirdi.
Bu, “biyolojinin hiçbir etkisi yoktur” demek değildir. İnsan davranışları genellikle biyoloji ile çevrenin karmaşık etkileşiminden oluşur. Fakat pembe rengin kızlara “doğal olarak” ait olduğu iddiasını zayıflatan güçlü bir kültürel kanıt söz konusudur.
Çocuklara pembe öğretiliyor mu?
Burada çocukların dünyasına bakmak gerekiyor.
Bir çocuk dünyaya geldiğinde odasının rengi, kıyafeti, oyuncağı ve hatta doğum günü ürünleri üzerinden sürekli olarak “kız” veya “erkek” mesajlarıyla karşılaşabiliyor. Pembe elbise, pembe çanta, prenses figürleri ve makyaj setleri bir tarafta; mavi arabalar, askerler, robotlar ve spor ürünleri diğer tarafta konumlandırılabiliyor.
Bu durum yalnızca çocuğa “hangi rengi sevmesi gerektiğini” söylemiyor. Aynı zamanda hangi davranışların kendisine uygun olduğu konusunda da ipuçları veriyor.
Örneğin pembe ürünlerin çoğunlukla güzellik, bakım, zarafet, sevimlilik ve romantizmle ilişkilendirilmesi; erkek çocuk ürünlerinin ise macera, güç, rekabet, teknoloji ve hareketlilik üzerinden pazarlanması tesadüfi değildir.
2014 yılında yapılan bir araştırmada okul öncesi çocuklara farklı oyuncaklar ve renk kombinasyonları sunuldu. Araştırmacılar, renk ve “kızlar için/erkekler için” biçimindeki etiketlerin çocukların oyuncaklara yönelik ilgisini etkileyebildiğini gösterdi. Özellikle kız çocuklarının yeni oyuncaklara yönelik ilgilerinde renk ve cinsiyet etiketlerinin etkisi gözlemlendi.
Daha erken yaşlara ilişkin araştırmalar da benzer biçimde düşündürücü. 2011 tarihli bir çalışmada 7 aylık ile 5 yaş arasındaki çocuklar incelendiğinde, yaklaşık 2 yaşından itibaren kız çocuklarının pembeye ilgisinin arttığı, erkek çocuklarının ise pembeden uzaklaşmaya başladığı bulundu.
Burada sorulması gereken soru “Kız çocukları pembeyi seviyor mu?” değil, biraz daha derin bir soru:
Çocuklar neyi gerçekten kendileri seçiyor, neyi seçmeleri gerektiğini çevreden öğreniyor?
Kadınlık yalnızca bir renk değil, bir toplumsal beklentiler bütünü
Pembe, kadınlıkla ilişkilendirildiğinde yalnızca görsel bir işaret haline gelmiyor. Kadınlıkla ilgili daha geniş beklentilerin de sembolü olabiliyor.
Kadından “bakımlı” olması bekleniyor. Güzel görünmesi, genç kalması, bedenine dikkat etmesi, nazik olması, duygusal olması, ama aynı zamanda gerektiğinde profesyonel ve güçlü görünmesi isteniyor. Bir başka ifadeyle kadınlardan birbirleriyle zaman zaman çelişen beklentileri aynı anda karşılamaları beklenebiliyor.
Bu nedenle bazı kadınlar pembeyi sevmediğinde bunu sadece estetik bir tercih olarak değil, toplumsal bir baskıya karşı mesafe koyma biçimi olarak da deneyimleyebiliyor. Özellikle çocuklukta “pembe = kızlık” mesajıyla büyümüş bir kadın için pembeyi reddetmek, “Ben diğer kızlar gibi değilim” duygusuyla birleşebiliyor.
Fakat burada ters yönde bir genelleme yapmak da doğru olmaz. Pembe seven bir kadının bunu sevmesi onun daha geleneksel veya daha az özgür olduğu anlamına gelmez. Feminist olmakla pembe giymek arasında zorunlu bir çelişki yoktur.
Asıl mesele rengin kendisi değil, rengin bir zorunluluğa dönüşmesidir.
Bir kadın pembeyi özgürce seçebiliyorsa mesele yoktur. Ama pembe giymediğinde “kadınsı değil”, pembe giydiğinde “fazla kadınsı” olarak yargılanıyorsa sorun rengin kendisinden çok toplumsal normdadır.
“Pembe vergi” bize rengin ekonomisini de gösteriyor
Pembe meselesinin sınıfla bağlantısı en açık biçimde tüketim ekonomisinde görülüyor.
“Pembe vergi” kavramı, kadınlara yönelik ürünlerin erkeklere yönelik benzer ürünlerden daha pahalı olabildiği durumları tanımlamak için kullanılıyor. Ancak burada dikkatli olmak gerekiyor: Her kadın ürününün daha pahalı olduğunu veya her fiyat farkının cinsiyet ayrımcılığından kaynaklandığını söylemek bilimsel açıdan doğru değil.
Nitekim 2023'te Marketing Science kapsamında yayımlanan bir araştırma, kişisel bakım ürünlerinde kadınlara yönelik ürünlerin bazı kategorilerde daha pahalı, bazı kategorilerde ise daha ucuz olduğunu ortaya koydu. Araştırmacılar, ürünleri mümkün olduğunca karşılaştırılabilir hale getirdiğinde de fiyat farklarının her kategoride kadınların aleyhine olmadığını belirtti.
Buna karşılık Türkiye'deki 300 ürün üzerine yapılan 2022 tarihli bir araştırmada, incelenen 21 kategorinin 17'sinde kadınlara yönelik ürünlerin daha pahalı olduğu ve ortalama fiyat farkının yüzde 7,4 olduğu bildirildi. Bu bulgu bütün piyasa için genellenemez; ancak Türkiye'de cinsiyetlendirilmiş fiyatlandırma tartışmasının araştırılmaya değer olduğunu gösteriyor.
Daha yeni bir 2026 araştırması da tüketici ürünlerinde kadınlara yönelik ürünlerde ortalama fiyat farkı bulunduğunu, ancak bu farkın yalnızca doğrudan “kadın olduğun için daha fazla ücret alınıyor” biçiminde açıklanamayacağını; ürün farklılaştırmasının ve tüketici talebinin de önemli olduğunu ortaya koyuyor.
Dolayısıyla “pembe” burada ekonomik bir kategoriye dönüşüyor.
Bir ürün yalnızca rengini değiştirerek farklı bir tüketici grubuna satılıyorsa ve bunun sonucunda fiyatı, işlevsel farkla açıklanamayacak ölçüde değişiyorsa, tüketici olarak şu soruyu sormak oldukça makul:
Ürünü gerçekten farklılaştıran şey nedir, yoksa bize farklı bir kimlik mi satılıyor?
Sınıf meselesi neden önemli?
Toplumsal cinsiyet normlarının herkesi aynı şekilde etkilemediğini anlamak için sınıf faktörünü de hesaba katmak gerekiyor.
Bir orta sınıf ailenin çocuğuna “pembe mi mavi mi?” seçeneği sunması ile ekonomik olarak zorlanan bir ailenin çocuğunun deneyimi aynı olmayabilir. Bir aile için cinsiyet temalı dekorasyon, farklı kıyafetler ve oyuncaklar tüketim tercihi iken başka bir aile için bunlar gereksiz masraf olabilir.
Üstelik “iyi annelik” veya “iyi babalık” da sınıfsal olarak farklı biçimlerde tanımlanabiliyor. Çocuğuna son moda pembe ürünler almak bazı sosyal çevrelerde özenli ebeveynliğin göstergesi olarak görülebilirken, başka bir aile için dayanıklı ve uygun fiyatlı bir kıyafet almak çok daha gerçekçi bir tercih olabilir.
Burada tüketim kültürü ile toplumsal cinsiyet birbirini besleyebiliyor. Çocuk “kız” olarak tanımlandığında yalnızca bir renk değil; kıyafet, oda dekorasyonu, oyuncak, aksesuar, bakım ürünü ve daha pek çok tüketim nesnesi de bu kimliğe göre yeniden paketlenebiliyor. Smithsonian'ın tarihsel incelemesi de özellikle 1980'lerden itibaren bebek ürünlerinin cinsiyetlendirilmesinin tüketim kültürüyle daha güçlü biçimde birleştiğine dikkat çekiyor.
Bu nedenle sınıf perspektifi bize şu soruyu sorduruyor: